Zalecenia dietetyczne przy kamicach układu moczowego
Kamica układu moczowego (moczowa) to obecność kamieni w drogach moczowych. Jest to choroba przewlekła z tendencją do nawrotów, zależna od nawyków żywieniowych, jej przebieg może być zarówno bezobjawowy, jak i bardzo bolesny w skutek ataku kolki nerkowej. Celem wprowadzenia zaleceń dietetycznych w trakcie aktywnej choroby jest złagodzenie występujących dolegliwości i wsparcie leczenia urologicznego.
Najważniejszym zaleceniem jest dbałość o zwiększoną ilość wypijanych płynów, równomiernie rozłożonych w ciągu dnia. Odpowiednią ilość można wyliczyć korzystając ze skróconego wzoru 30-40ml / kg masy ciała, co przekłada się na 2,5-3,5l / dobę, w tym 250ml płynów co 1-1,5h w czasie wolnym od snu, 0,5-1l bezpośrednio przed snem oraz 250ml po nocnym oddaniu moczu. Takie nawodnienie organizmu ma za zadanie zwiększenie diurezy i wywołanie częstszych mikcji, również w okresie nocnym, a tym samym zapobieganie krystalizacji kamieni. W trakcie ataku kolki nerkowej to właśnie kluczowe znaczenie ma odpowiednie nawodnienie organizmu. Złotym standardem jest picie wody, dopuszczalne są soki owocowe, w szczególności cytrusowe, natomiast należy unikać soku grapefruitowego (działanie litogenne), a także napojów alkoholowych, słodzonych i gazowanych.
Badania prowadzone nad działaniem kawy, herbaty, a także piwa oraz wina dały pozytywne wyniki, jednakże z uwagi na fakt, iż negatywne skutki wynikające ze spożycia napojów zawierających szczawiany lub alkohol przewyższają potencjalne korzyści, napoje te nie powinny być stosowane w celach wspomagania leczenia urologicznego.
Do 30% nawodnienia może zostać pokryte wraz z pożywieniem, w szczególności polecane są warzywa i owoce będące źródłem cytrynianów, czyli cytrusy, kiwi i truskawki, a także potasu, magnezu i wody, np. pomidor, marchew, cukinia, rzodkiewki, ogórki, arbuz, jabłko, melon, które alkalizują mocz i pomagają utrzymać prawidłowe nawodnienie organizmu.
Sposób żywienia powinien opierać się na zasadach diety DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), odpowiednio zbilansowanej i zróżnicowanej ze zwiększonym spożyciem warzyw i błonnika. Model DASH obfituje w wysokie spożycie warzyw i owoców, umiarkowane produktów nabiałowych i niskie białka zwierzęcego, co zmniejsza ryzyko tworzenia się kamieni, w szczególności wapniowych. Należy dążyć do spożycia błonnika na poziomie 30g / dobę. Zaleca się także ograniczenie spożycia soli do 5g / dzień. Wraz z dietą pokrywane jest zapotrzebowanie na energię, makro- i mikroskładniki, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, oraz dostarczane są liczne substancje bioaktywne, o charakterze prozdrowotnym.
Zaleca się zachowanie równowagi w podaży białka zwierzęcego i roślinnego (1:1) lub nawet przewagi białka roślinnego (1:1,3) gdyż białko pochodzenia zwierzęcego może przyczyniać się do zwiększonego ryzyka powstawania kamieni (w szczególności kamieni kwasu moczowego). Ewentualne ograniczenia podaży białka w diecie powinny być konsultowane z lekarzem i dietetykiem i stosowane z zachowaniem szczególnej ostrożności. Nie należy również samodzielnie ograniczać spożycia wapnia z dietą. Zalecane spożycie wynosi 1-1,2g wapnia / dzień, co odpowiada diecie normowapniowej, zgodnej z zapotrzebowaniem RDA. Niskie spożycie wapnia zwiększa ryzyko kamicy i może prowadzić do niedoborów żywieniowych. Suplementy wapnia nie są zalecane, jeżeli muszą być przyjmowane z powodu chorób współistniejących, należy je przyjmować do posiłku. Szczególną uwagę na podaż wapnia z dietą powinny zwrócić osoby stosujące diety roślinne.
Za nieskuteczną metodę wsparcia leczenia kamic układu moczowego (w szczególności fosforanowo-wapniowej i struwitowej) uznaje się próby zakwaszania moczu, poprzez dodatek soku z cytryny / pomarańczy do przyjmowanych płynów. Stosowanie „domowych” sposobów leczenia niesie za sobą ryzyko pogorszenia przebiegu choroby i rozwoju powikłań, a także ryzyko związane z chorobami współistniejącymi. Zmiana pH moczu na kwaśne może przyczynić się do rozwoju kamicy szczawianowo-wapniowej, kwasu moczowego lub cystynowej.
[UWAGA] Stosowanie suplementów diety, celem wsparcia leczenia kamic układu moczowego, należy skonsultować z lekarzem i/lub dietetykiem.- Kamienie wapniowe – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety DASH w przypadku braku poznania składu chemicznego kamieni, zalecenia należy rozgraniczyć dla:
1.1. Kamienie wapniowo-szczawianowe – należy ograniczyć spożycie szczawianów do 100 mg / dzień. Należy unikać spożycia produktów takich jak: szpinak, rabarbar, szczaw, botwina, kawa czy herbata. Produkty bogate w szczawiany należy łączyć w posiłku z produktami bogatymi w wapń.
1.2. Kamienie wapniowo-fosforanowe – oprócz szczawianów, należy ograniczyć spożycie produktów bogatych w fosforany, takich jak: nabiał w szczególności sery dojrzewające i topione, mięso, podroby i ryby, nasiona roślin strączkowych, pozostałe nasiona i orzechy, produkty zbożowe pełnoziarniste. - Kamienie kwasu moczowego – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety DASH należy ograniczyć spożycie puryn do 500 mg/dzień, poprzez ograniczenie spożycia produktów takich jak: podroby, mięso czerwone i wybrane ryby (śledzie, sardynki, szproty), przetwory i konserwy mięsne oraz rybne, a także piwo. Ograniczenie to odpowiada porcji 100-150g mięsa dziennie.
- Kamienie struwitowe – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety DASH należy ograniczyć spożycie szczawianów i fosforanów, poprzez ograniczenie spożycia produktów takich jak: szpinak, rabarbar, szczaw, botwina, kawa, herbata, nabiał, mięso, podroby i ryby, nasiona roślin strączkowych, pozostałe nasiona i orzechy, produkty zbożowe pełnoziarniste.
- Kamienie cystynowe – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety DASH należy ograniczyć spożycie cystyny, poprzez ograniczenie spożycia produktów takich jak: produkty nabiałowe, jaja, mięso, ryby. Zaleca się zwiększenie przyjmowanych płynów do 4-6 l / dzień.
Zawartość szczawianów i fosforanów w diecie można obniżyć poprzez stosowanie metody podwójnego gotowania produktów oraz serwowania mięsa w kawałkach.
Utrzymywanie prawidłowej masy ciała, wyrównanie ewentualnych zaburzeń metabolicznych dietą oraz przestrzeganie zaleceń dietetycznych, a także odpowiednie nawodnienie w okresach remisji zmniejsza ryzyko nawrotów choroby i stanowi element prewencji wtórnej. Zalecenia mogą mieć charakter czasowy lub stały.
Indywidualne zalecenia mogą różnić się w zależności od towarzyszących dolegliwości.
Bibliografia
1. Skolarikos A, Jung H, Neisius A, Petřík A, Kamphuis GM, Davis NF, et al. EAU Guidelines on Urolithiasis 2025 – Limited Update. European Association of Urology; 2025.
2. Małgorzewicz S. (red.): Żywienie kliniczne. Praktyczne zagadnienia t.II. Wydawnictwo Czelej Sp. z o.o., Lublin 2020, wyd. I: 273-277.
3. Barghouthy, Y. i wsp.: The Relationship between Modern Fad Diets and Kidney Stone Disease: A Systematic Review of Literature. Nutrients, 2021. 13.
4. Turney, B.W. i wsp.: Diet and risk of kidney stones in the Oxford cohort of the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC). Eur J Epidemiol, 2014. 29: 363.
5. Prezioso, D. i wsp.: Dietary treatment of urinary risk factors for renal stone formation. A review of CLU Working Group. Arch Ital Urol Androl, 2015. 87: 105.
