Zalecenia dietetyczne przy zakażeniach układu moczowego
Zakażenia układu moczowego to obecność drobnoustrojów (najczęściej bakterii jelitowych) w drogach moczowych, prowadząca do objawów klinicznych. Stanowią one najczęstszy rodzaj zakażeń wśród ludzi, w szczególności u kobiet (z uwagi na krótszą cewkę moczową i potencjalnie krótszą „drogę” do przebycia dla bakterii). Choroba często przybiera charakter nawrotowy. Celem wprowadzenia zaleceń dietetycznych w trakcie aktywnej choroby jest złagodzenie występujących dolegliwości i wsparcie leczenia urologicznego.
Najważniejszym zaleceniem jest dbałość o zwiększoną ilość wypijanych płynów, równomiernie rozłożonych w ciągu dnia. Odpowiednią ilość można wyliczyć korzystając ze skróconego wzoru 30-40ml / kg masy ciała, co przekłada się na 2,5-3,5l / dobę, w tym 250ml płynów co 1-1,5h w czasie wolnym od snu, 0,5-1l bezpośrednio przed snem oraz 250ml po nocnym oddaniu moczu. Takie nawodnienie organizmu ma za zadanie zwiększenie diurezy i wywołanie częstszych mikcji, również w okresie nocnym, a tym samym wsparcie pracy nerek poprzez usuwanie toksyn (bakterii jelitowych) z organizmu. Złotym standardem jest picie wody, dopuszczalne są herbaty ziołowe, natomiast należy unikać wód skażonych arsenem i/lub chlorem, a także napojów alkoholowych, słodzonych i gazowanych.
Do 30% nawodnienia może zostać pokryte wraz z pożywieniem, w szczególności polecane są warzywa i owoce o charakterze moczopędnym, czyli wywołanie częstszego i zwiększonego wydalania moczu, poprzez przyśpieszenie pracy nerek. Spośród warzyw zaleca się zwiększone spożycie ogórków zielonych, pomidorów i selera, natomiast spośród owoców jabłek, arbuzów i truskawek.
W przypadku odwodnienia, w konsultacji z lekarzem, należy rozważyć wprowadzenie doustnych płynów nawadniających (ORS).
Sposób żywienia powinien opierać się na zasadach diety śródziemnomorskiej. Model śródziemnomorski obfituje w nieprzetworzone produkty zbożowe, warzywa i owoce (w szczególności w oliwki i ich przetwory), nasiona roślin strączkowych, czy produkty mleczne i jaja. Charakteryzuje się wysokim spożyciem warzyw i owoców oraz pełnoziarnistych produktów zbożowych, umiarkowanym ryb, produktów nabiałowych oraz oliwy z oliwek i niskim mięsa oraz tłuszczów zwierzęcych. Należy dążyć do spożycia błonnika na poziomie 30g / dobę. Zaleca się także ograniczenie spożycia soli do 5g / dzień. Wraz z dietą pokrywane jest zapotrzebowanie na energię, makro- i mikroskładniki, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, oraz dostarczane są liczne substancje bioaktywne, o charakterze prozdrowotnym.
Wsparciem dla układu moczowego może być żurawina i preparaty z jej wysoką zawartością, jednakże należy podkreślić, że dowody naukowe na jej skuteczność są niejednoznaczne. Za najbardziej skuteczną formę żurawiny w wspomaganiu leczenia zakażeń układu moczowego uznaje się jej płynną formę (sok żurawinowy), która jednocześnie przyczynia się do zwiększonej ilości wypijanych płynów.
Żurawina i jej preparaty są dopuszczone do stosowania (po wykluczeniu przeciwwskazań), jednak nie stanowią podstawy zaleceń dietetycznych oraz oficjalnych rekomendacji.
Za nieskuteczną metodę wsparcia leczenia zakażeń układu moczowego uznaje się próby zakwaszania moczu, poprzez dodatek soku z cytryny / pomarańczy do przyjmowanych płynów, gdyż bakterie wywołujące zakażenia układu moczowego wykazują zdolność do rozwoju również w kwaśnym środowisku moczu. Stosowanie „domowych” sposobów leczenia niesie za sobą ryzyko pogorszenia przebiegu choroby i rozwoju powikłań, a także ryzyko związane z chorobami współistniejącymi.
[UWAGA] Stosowanie suplementów diety, celem wsparcia leczenia zakażeń układu moczowego, należy skonsultować z lekarzem i/lub dietetykiem.- Zapalenie pęcherza moczowego – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety śródziemnomorskiej, szczególną uwagę należy zwrócić na produkty mogące podrażniać pęcherz (w szczególności przy zapaleniu spowodowanym uszkodzeniem śluzówki pęcherza moczowego IC). W zależności od indywidualnych reakcji organizmu i odczuć pacjenta, przy współpracy z lekarzem i/lub dietetykiem, stosowana jest dieta eliminacyjna i/lub niskohistaminowa. Do produktów potencjalnie drażniących pęcherz zalicza się:
• Kawa i herbata – niewskazana jest również kawa bezkofeinowa oraz herbaty ziołowe, z wyłączeniem rumianku i mięty,
• Cytrusy i soki cytrusowe oraz żurawina – należy unikać produktów z dodatkiem kwasku cytrynowego,
• Napoje gazowane, słodzone,
• Czekolada i wyroby zawierające kakao,
• Pomidory i ich przetwory,
• Produkty i potrawy wzdymające.
Pełna lista produktów potencjalnie drażniących pęcherz oraz mechanizmy ich działania dostępne pod adresem: https://www.icnetwork.org/wp-content/uploads/2025/01/2025foodlist.pdf - Odmiedniczkowe zapalenie nerek – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety śródziemnomorskiej, korzystne działanie wykazują owoce, warzywa i soki owocowo-warzywne, w tym pomidory i sok pomidorowy, banany i suszone owoce, które zapobiegają obniżonemu stężeniu potasu we krwi na skutek częstomoczu (objaw towarzyszący odmiedniczkowemu zapaleniu nerek). W przypadku zapalenia przebiegającego z niewydolnością nerek należy indywidualnie, z lekarzem i dietetykiem, dostosować zawartość białka i ilość wypijanych płynów w diecie.
- Zapalenie stercza – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety śródziemnomorskiej, korzystne działanie prozdrowotne wykazują także produkty będące źródłem kwasów tłuszczowych omega-3 i/lub cynku. Produkty bogate w kwasy tłuszczowe omega-3 to oleje roślinne i tłuste ryby morskie, natomiast mięso, ryby, jaja, pestki dyni, pełnoziarniste produkty zbożowe i rośliny strączkowe stanowią cenne źródło cynku. Istotnym składnikiem dla prostaty jest likopen, którego największe stężenie znajduje się w pomidorach i jego przetworach.
Utrzymywanie prawidłowej masy ciała oraz przestrzeganie zaleceń dietetycznych w okresach remisji zmniejsza ryzyko nawrotów choroby i stanowi element prewencji wtórnej. Zalecenia mogą mieć charakter czasowy lub stały.
Indywidualne zalecenia mogą różnić się w zależności od towarzyszących dolegliwości.
Bibliografia
1. Bonkat G. i wsp.: EAU Guidelines on Urological Infections 2025. European Association of Urology 2025.
2. Babicki M. i wsp.: Terapie nieantybiotykowe w niepowikłanych zakażeniach dolnych dróg moczowych. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej 2024. Lekarz POZ 2024, 4: 235-244.
3. Moro C. i wsp.: Cranberry Juice, Cranberry Tablets, or Liquid Therapies for Urinary Tract Infection: A Systematic Review and Network Meta-analysis. Eur Urol Focus. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/39030132 [protokół dostępu on-line z dnia 18.08.2025].
4. Duława J.: Zakażenia układu moczowego jako problem interdyscyplinarny. Podręcznik dla lekarzy i pielęgniarek. Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Katowice 2022: 33.
5. ICN Food list for interstitial cystitis, bladder pain syndrome, GSM & hunner’s lesions 2025. https://www.icnetwork.org/wp-content/uploads/2025/01/2025foodlist.pdf [protokół dostępu on-line z dnia 19.08.2025].
