Nowotwory układu moczowego – zalecenia dietetyczne

Zalecenia dietetyczne przy nowotworach układu moczowego

Nowotwory układu moczowego obejmują nerki, moczowody, pęcherz moczowy oraz cewkę moczową, natomiast w obrębie leczenia urologicznego znajduje się również nowotwór gruczołu krokowego, będący częścią układu moczowo-płciowego. Nowotwory te stanowią poważny problem kliniczny ze względu na stosunkowo dużą częstość występowania, w tym w zaawansowanych stadiach, a także na charakter nawrotowy.

Zapytaj lekarza prowadzącego o wizytę u dietetyka i prehabilitację, jeżeli:
Usłyszałe(a)ś diagnozę: nowotworu pęcherza moczowego, nowotworu nerki, nowotworu górnych dróg moczowych, nowotworu cewki moczowej, nowotworu gruczołu krokowego;
Zauważyłe(a)ś następujące zmiany: niekontrolowany ubytek masy ciała, zmniejszony apetyt, zaburzone czucie smaków, dolegliwości ze strony układu pokarmowego;
Lub zmagasz się z chorobami współistniejącymi: anemią, otyłością, cukrzycą, zakażeniem układu moczowego.

Celem wprowadzenia zaleceń dietetycznych w trakcie aktywnej choroby jest wsparcie leczenia urologicznego, poprzez:

• pokrycie zapotrzebowania energetycznego oraz na niezbędne składniki odżywcze,
• zapobieganie niezamierzonej utracie masy ciała oraz poprawa i/lub utrzymanie prawidłowego stanu odżywienia (niedopuszczenie do niedożywienia),
• utrzymanie masy mięśniowej,
• osiągnięcie i/lub utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej,
• wyrównanie ewentualnych zaburzeń metabolicznych,
• odciążenie zmienionego chorobowo narządu,

Co przekłada się na:

• zachowanie ciągłości leczenia i zwiększenie jego tolerancji i skuteczności,
• zmniejszenie częstości wystąpienia ewentualnych powikłań i/lub skutków ubocznych,
• szybszą rekonwalescencję,
• wsparcie odporności,
• poprawę sprawności fizycznej,
• poprawę jakości życia pacjentów onkologicznych.

Celem wprowadzenia zaleceń dietetycznych w okresie braku aktywnej choroby jest profilaktyka wtórna, czyli jak najdłuższe utrzymanie okresu wolnego od choroby poprzez:

• normalizację masy ciała i nawyków żywieniowych (zgodnych z zaleceniami racjonalnego żywienia),
• minimalizację ryzyka związanego ze stylem życia,
• optymalizację chorób współistniejących.

Najważniejszym zaleceniem jest dbałość o zwiększoną ilość wypijanych płynów, równomiernie rozłożonych w ciągu dnia. Odpowiednią ilość można wyliczyć korzystając ze skróconego wzoru 30-40ml / kg masy ciała, co przekłada się na 2,5-3,5l / dobę, w tym 250ml płynów co 1-1,5h w czasie wolnym od snu, 0,5-1l bezpośrednio przed snem oraz 250ml po nocnym oddaniu moczu.
Takie nawodnienie organizmu ma za zadanie zwiększenie diurezy i wywołanie częstszych mikcji, również w okresie nocnym, a tym samym usuwanie toksyn z organizmu i skrócenie czasu kontaktu kancerogenów z śluzówką układu moczowego. Złotym standardem jest picie wody, dopuszczalne są herbaty zielone i owocowe, z wyłączeniem ziół chińskich (kwas arystolochowy), które wykazują działanie kancerogenne. Należy unikać wody skażonej arsenem i wody chlorowanej, napojów alkoholowych, słodzonych i gazowanych, a w trakcie chemioterapii również soku z grapefruita i granatu.

[UWAGA] Pacjenci z rozpoznanym nowotworem nerki zalecenia dotyczące spożywanych płynów powinni skonsultować z lekarzem (konieczność oceny wydolności narządu).

Sposób żywienia powinien opierać się na zasadach diety wysokobiałkowej o charakterze śródziemnomorskim. Należy jednak zwrócić uwagę, że nie ma jednej, uniwersalnej diety „przeciwnowotworowej”. Ponadto, brak jest udowodnionej skuteczności alternatywnych diet „przeciwnowotworowych”, a ich stosowanie może być szkodliwe dla zdrowia i/lub prowadzić do odroczenia / wstrzymania leczenia onkologicznego.

Palenie papierosów jest głównym czynnikiem modyfikowalnym ryzyka rozwoju i nawrotu choroby nowotworowej układu moczowego, w związku z czym zaleca się eliminację palenia wyrobów tytoniowych, w tym e-papierosów, a także unikanie palenia biernego.

Zalecenia dietetyczne powinny zostać ustalone indywidualnie z uwzględnieniem stanu ogólnego i stanu odżywienia pacjenta, chorób współistniejących i zgłaszanych dolegliwości, a także rodzaju nowotworu i zaplanowanej interwencji medycznej. Zapotrzebowanie energetyczne i na składniki odżywcze powinny zostać obliczone indywidualnie.

[UWAGA] Pacjenci z rozpoznanym nowotworem nerki zalecenia dotyczące spożycia białka powinni skonsultować z lekarzem (konieczność oceny wydolności narządu). Ewentualne ograniczenia białka powinny się odbywać pod kontrolą lekarza i/lub dietetyka z zachowaniem szczególnej ostrożności. Białko zaleca się spożywać równomiernie rozłożone na wszystkie posiłki, korzystne działanie może wykazywać zwiększenie udziału białka pochodzenia roślinnego w diecie.

W ramach prewencji pierwotnej i wtórnej należy zadbać o osiągnięcie i utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz prawidłowego stanu odżywienia. W trakcie aktywnego leczenia onkologicznego nie zaleca się redukcji masy ciała, a ubytek już rzędu 5-10% masy ciała powinien być dla pacjenta alarmujący. W przypadkach tego wymagających zaleca się redukcję masy ciała w bezpiecznym tempie 1kg na 2 tygodnie pod kontrolą lekarza i/lub dietetyka, poprzez zbilansowaną o stopniowym deficycie kalorycznym dietę.

[UWAGA] Stosowanie suplementów diety, celem wsparcia leczenia nowotworów układu moczowego, należy skonsultować z lekarzem i/lub dietetykiem. Zarówno w przebiegu jak i profilaktyce chorób nowotworowych układu moczowego, u pacjentów będącymi nałogowymi palaczami nie zaleca się suplementacji preparatów z B-karotenem. U pacjentów ze zdiagnozowanym nowotworem gruczołu krokowego suplementację argininy należy bezzwłocznie skonsultować z lekarzem prowadzącym i/lub dietetykiem.

1. Nowotwór pęcherza moczowego – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety wysokobiałkowej śródziemnomorskiej, sposób żywienia należy zindywidualizować w zależności od chorób współistniejących i ewentualnych dolegliwości. Działanie ochronne przy ryzyku nawrotu i progresji przypisuje się warzywom krzyżowym (brokuły, brukselka, kalafior, jarmuż, rzodkiewka) oraz zielonym warzywom liściastym. Szczególną uwagę należy zwrócić na produkty mogące podrażniać pęcherz i prowadzić do dolegliwości bólowych czy nawet nietrzymania moczu. W zależności od indywidualnych reakcji organizmu i odczuć pacjenta, przy współpracy z lekarzem i/lub dietetykiem, stosowana jest dieta eliminacyjna i/lub niskohistaminowa. Celem obserwacji wystąpienia ewentualnych objawów po spożyciu i stworzenia indywidualnej listy produktów przeciwwskazanych należy wyeliminować dany produkt na okres dwóch tygodni, a kolejno stopniowo wprowadzać go do diety. Do produktów potencjalnie drażniących pęcherz zalicza się:
   • Kawa i herbata – niewskazana jest również kawa bezkofeinowa oraz herbaty ziołowe, z wyłączeniem rumianku i mięty,
   • Cytrusy i soki cytrusowe oraz żurawina – należy unikać produktów z dodatkiem kwasku cytrynowego,
   • Napoje gazowane, słodzone,
   • Czekolada i wyroby zawierające kakao,
   • Pomidory i ich przetwory,
   • Produkty i potrawy wzdymające.
   Pełna lista produktów potencjalnie drażniących pęcherz oraz mechanizmy ich działania dostępne pod adresem: https://www.icnetwork.org/wp-content/uploads/2025/01/2025foodlist.pdf
   Należy także uważać na żywność skażoną kadmem, np. niektóre owoce i warzywa, produkty zbożowe czy ryby – produkty te powinny pochodzić ze sprawdzonych źródeł. Wsparciem dla pęcherza moczowego może być żurawina i preparaty z jej wysoką zawartością, jednakże należy podkreślić, że dowody naukowe na jej skuteczność są niejednoznaczne. Za najbardziej skuteczną formę żurawiny w wspomaganiu leczenia zakażeń układu moczowego uznaje się jej płynną formę (sok żurawinowy), która jednocześnie przyczynia się do zwiększonej ilości wypijanych płynów. Żurawina i jej preparaty są dopuszczone do stosowania (po wykluczeniu przeciwwskazań), jednak nie stanowią podstawy zaleceń dietetycznych oraz oficjalnych rekomendacji. Poza spożyciem wody, zaleca się herbaty (wszystkie rodzaje) oraz w umiarkowanych ilościach mleko i fermentowane napoje mleczne, jako element profilaktyki rozwoju i nawrotu.
2. Nowotwór nerki – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety wysokobiałkowej śródziemnomorskiej, sposób żywienia należy zindywidualizować w zależności od chorób współistniejących i ewentualnych dolegliwości. Dla pacjentów ze współistniejącą niewydolnością nerek zalecana jest dieta PLADO, czyli dieta z przewagą białka roślinnego (Plant-Dominant Low Proten Diet). Podaż białka i potasu (ziemniaki, pomidory, banany, suszone morele, orzechy i nasiona) w diecie należy ograniczyć wyłącznie na zalecenie lekarza w oparciu o parametry wydolnościowe narządu i stężenie potasu w surowicy krwi – w przypadku takiej konieczności zaleca się żywność niskobiałkową (oznakowanie w sklepach PKU). Po leczeniu chirurgicznym należy natomiast ograniczyć podaż z dietą sodu i fosforu (przetwory mięsne i wędliny, sery żółte, produkty wędzone, słone przekąski) z uwagi fakt podwyższonego ryzyka rozwoju powikłań sercowo-naczyniowych. Zawartość sodu i fosforu można naturalnie obniżyć stosując techniki wcześniejszego namaczania produktów, podwójnego gotowania i podawania ich w kawałkach. Niektóre z badań wskazują na potencjalnie prozdrowotny wpływ kawy (kofeinowej), jednakże badania te nie są jednoznaczne i nie stanowią podstawy do rutynowej rekomendacji.
3. Nowotwór gruczołu krokowego – poza ogólnymi zaleceniami dotyczącymi odpowiedniego nawodnienia i diety wysokobiałkowej śródziemnomorskiej, sposób żywienia należy zindywidualizować w zależności od chorób współistniejących i ewentualnych dolegliwości. Działanie ochronne przy ryzyku rozwoju, nawrotu i progresji przypisuje się pomidorom, arbuzom czy papai, które zawierają likopen, a także sokom z granatu (z wyłączeniem okresu chemioterapii) i naparom z pokrzywy, pestkom dyni i siemieniu lnianemu oraz kurkuminie. Biodostępność likopenu można zwiększyć poprzez procesy termiczne lub obecność tłuszczu w tym samym posiłku. Natomiast, negatywne działanie może wykazywać spożycie w nadmiarze kwasu alfa-linolenowego (olej lniany) i kwasu fitanowego (mięso czerwone), a także wapnia i fosforanów (mleko i produkty mleczne). Zaleca się spożycie do 2 porcji produktów mlecznych w ciągu dnia, co nie zwiększa ryzyka rozwoju nowotworu gruczołu krokowego, a jednocześnie pokrywa dobowe zapotrzebowanie na wapń – wskazana jest dieta normowapniowa (1-1,2g Ca / dzień). W codziennej diecie powinny się znajdować zarówno źródła białka zwierzęcego, jak i roślinnego, ze szczególnym uwzględnieniem produktów sojowych.Utrzymywanie prawidłowej masy ciała, wyrównanie ewentualnych zaburzeń metabolicznych dietą oraz przestrzeganie zaleceń dietetycznych, a także odpowiednie nawodnienie w okresach remisji zmniejsza ryzyko nawrotów choroby i stanowi element prewencji wtórnej. Zalecenia mogą mieć charakter czasowy lub stały.
   Korzystne działanie:
   Zwiększone spożycie:

• Warzywa i owoce (liściaste, żółto-pomarańczowe i krzyżowe),
• Pełnoziarniste produkty zbożowe,
• Nasiona i orzechy (len, orzechy włoskie),
• Niskotłuszczowe produkty nabiałowe,
• Tłuszcze jedno- i wielonienasycone (awokado, oliwa z oliwek),
• Zwierzęce (kurczak, indyk, łosoś, śledź) i roślinne źródła białka (soczewica, ciecierzyca).
  Produkty bogate w:
• Antyoksydanty (jagody, cytrusy),
• Cynk (wątróbka, jagnięcina),
• Selen (rośliny strączkowe, orzechy),
• Żelazo (wątróbka, żółtka jaj).

Negatywne działanie:
Nadmierne spożycie:

• Mięso czerwone (należy ograniczyć do 500g / tydzień),
• Produkty przetworzone, dania smażone i typu fast-food bogate w nasycone kwasy tłuszczowe,
• Słodycze i cukry proste,
• Sól (należy ograniczyć do 5g / dziennie),
• Alkohol.

Pokarmy i/lub napoje mogą wpływać na cechy organoleptyczne moczu, w tym:

• Neutralizująco na zapach: żurawina, pietruszka, maślanka, jogurt naturalny, kefir,
• Nadająco nieprzyjemny zapach: szparagi, niektóre ryby, jaja, warzywa kapustne, tj. kapusta, brokuł, brukselka, niektóre sery,
• Nadająco od pomarańczowego, przez różowy i czerwony do czarnego odcień koloru: buraki, rabarbar, jeżyny, marchew, bób.

W przypadku niepokojącego zapachu i/lub wyglądu moczu, niepowiązanego ze spożyciem wybranych produktów, należy bezzwłocznie skontaktować się z lekarzem.

Indywidualne zalecenia mogą różnić się w zależności od towarzyszących dolegliwości.

Bibliografia
1. van der Heijden A.G., Bruins H.M., A. Carrion A. i wsp.: EAU Guidelines on Muscle-invasive and Metastatic Bladder Cancer. European Association of Urology, 2025.
2. Bex A., Albiges L., Bedke J. i wsp.: EAU Guidelines on Renal Cell Carcinoma. European Association of Urology, 2025.
3. Cornford P., Tilki D., van den Bergh R.C.N. i wsp.: EAU – EANM – ESTRO – ESUR – ISUP – SIOG Guidelines on Prostate Cancer. European Association of Urology, 2025.
4. Muscaritoli M., Arends J., Bachmann P. i wsp.: ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin. Nutr. 2021, 40(5): 2898–2913.
5. Szawłowski A.W., Gromadzka-Ostrowska J., Paluszkiewicz P. i wsp.: Żywienie w chorobach nowotworowych. PZWL, Warszawa 2022, wydanie I.