Wsparcie leczenia onkologicznego

Dietetyczne wsparcie leczenia onkologicznego

Leczenie uroonkologiczne skupia się wokół chirurgii, terapii systemowych (chemioterapia, hormonoterapia i immunoterapia) oraz radioterapii. Określony sposób żywienia nie leczy nowotworu, jednakże może skutecznie je wspomagać, poprzez zmniejszanie częstości występowania ewentualnych powikłań i/lub skutków ubocznych leczenia, a tym samym zwiększanie tolerancji i skuteczności, a także zapewnianie ciągłość leczenia.

Zapytaj lekarza prowadzącego o wizytę u dietetyka i prehabilitację, jeżeli:
Usłyszałe(a)ś diagnozę: nowotworu pęcherza moczowego, nowotworu nerki, nowotworu górnych dróg moczowych, nowotworu cewki moczowej, nowotworu gruczołu krokowego;
Zauważyłe(a)ś następujące zmiany: niekontrolowany ubytek masy ciała, zmniejszony apetyt, zaburzone czucie smaków, dolegliwości ze strony układu pokarmowego;
Lub zmagasz się z chorobami współistniejącymi: anemią, otyłością, cukrzycą, zakażeniem układu moczowego.

Zalecenia dietetyczne powinny zostać ustalone indywidualnie z uwzględnieniem stanu ogólnego i stanu odżywienia pacjenta, chorób współistniejących i zgłaszanych dolegliwości, a także rodzaju nowotworu i zaplanowanej interwencji medycznej. Zapotrzebowanie energetyczne i na składniki odżywcze powinny zostać obliczone indywidualnie. Uniwersalne założenia oscylują w granicach 30-35kcal na kilogram masy ciała oraz 1,2-1,5g białka na kilogram masy ciała. Przy braku przeciwwskazań należy dążyć do spożycia błonnika na poziomie 25-30g / dobę. Zapotrzebowanie na mikroskładniki powinno być zgodne z dobowym zapotrzebowaniem Recommended Dietary Allowances (RDA). W przypadku braku udokumentowanych niedoborów nie należy stosować suplementów diety (podaż witaminy d i/lub kwasów tłuszczowych omega-3 należy skonsultować z lekarzem i/lub dietetykiem).

[UWAGA] Pacjenci z rozpoznanym nowotworem nerki zalecenia dotyczące spożycia białka powinni skonsultować z lekarzem (konieczność oceny wydolności narządu). Ewentualne ograniczenia białka powinny się odbywać pod kontrolą lekarza i/lub dietetyka z zachowaniem szczególnej ostrożności. Białko zaleca się spożywać równomiernie rozłożone na wszystkie posiłki, korzystne działanie może wykazywać zwiększenie udziału białka pochodzenia roślinnego w diecie. Należy kontrolować także poziom i podaż fosforu, sodu i potasu.

[UWAGA] W ramach prewencji pierwotnej i wtórnej należy zadbać o osiągnięcie i utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz prawidłowego stanu odżywienia. W trakcie aktywnego leczenia onkologicznego nie zaleca się redukcji masy ciała, a ubytek już rzędu 5-10% masy ciała powinien być dla pacjenta alarmujący. W przypadkach tego wymagających zaleca się redukcję masy ciała w bezpiecznym tempie 1kg na 2 tygodnie pod kontrolą lekarza i/lub dietetyka, poprzez zbilansowaną o stopniowym deficycie kalorycznym dietę.

[UWAGA] Stosowanie suplementów diety, celem wsparcia leczenia nowotworów układu moczowego, należy skonsultować z lekarzem i/lub dietetykiem. Zarówno w przebiegu jak i profilaktyce chorób nowotworowych układu moczowego, u pacjentów będącymi nałogowymi palaczami nie zaleca się suplementacji preparatów z B-karotenem. U pacjentów ze zdiagnozowanym nowotworem gruczołu krokowego suplementację argininy należy bezzwłocznie skonsultować z lekarzem prowadzącym i/lub dietetykiem.

Przy braku możliwości pokrycia zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze z dietą należy rozważyć podaż żywności medycznej specjalnego przeznaczenia (FSMP – Food for Special Medical Purposes). Preparaty te stanowią gotowe do użycia źródło energii i składników odżywczych, służące poprawie i/lub utrzymaniu stanu odżywienia. Standardowo, jako uzupełnienie diety doustnej, zaleca się 400-600ml preparatów płynnych na dobę przy zachowaniu dotychczasowego spożycia posiłków, jednakże ich rodzaj i dawkowanie powinny zostać dobrane indywidualnie podczas konsultacji dietetycznej lub interwencji lekarskiej.

Zasady stosowania FSMP:

• powolne spożycie – małymi łykami, przez czas około 60 minut;
• można mieszać z żywnością (jogurty, galaretki, zupy), jednakże, nie należy obrabiać termicznie (nie gotować, nie podgrzewać w kuchenkach mikrofalowych);
• można podawać schłodzone, rozcieńczone wodą lub sokiem;
• zaleca się spożycie między posiłkami lub po ostatnim posiłku.

W przypadku wystąpienia objawów niepożądanych (nudności, wymioty, biegunki, reakcja alergiczna, pogorszenie poziomu glikemii lub funkcji nerek) należy bezzwłocznie skontaktować się z lekarzem prowadzącym i/lub dietetykiem.

Żywienie stanowi integralną część procesu leczenia onkologicznego – odpowiednio wcześnie przeprowadzona konsultacja dietetyczna (prehabilitacja) może zapobiegać nieodwracalnym skutkom niedożywienia.

Prehabilitacja to kompleksowe przygotowanie Pacjenta do interwencji medycznej, celem optymalizacji jego fizycznego i psychicznego stanu. Proces ten wpływa na wytworzenie pozytywnej postawy Pacjenta względem czekających go procedur medycznych, a także na zapewnienie możliwie szybkiego powrotu do stanu zdrowia sprzed choroby.
W naszym Szpitalu prehabilitacja prowadzona jest dla Pacjentów zakwalifikowanych do dużych operacji brzusznych – zapytaj lekarza prowadzącego!
Prehabilitacja opiera się na czterech filarach opracowanych w celu poprawy jakości opieki okołooperacyjnej. Jednoczesne zastosowanie się do zasad tworzących poszczególne filary pozwala na poprawę ogólnego stanu Pacjenta, zmniejszenie ryzyka wystąpienia powikłań w trakcie oraz po zabiegu, szybszy powrót do zdrowia, a tym samym skrócony czas pobytu w Szpitalu. Spaja w sobie przygotowanie żywieniowe w dbałości o prawidłowy stan odżywienia, przygotowanie fizyczne w dbałości o wydolność organizmu, a także przygotowanie psychologiczne w dbałości o zdrowie psychiczne i nastawienie. Ostatnim, jednak nie mniej ważnym filarem prehabilitacji jest rezygnacja z nałogów i używek, w szczególności picia alkoholu oraz palenia wyrobów tytoniowych.

Zalecenia żywieniowe w zależności od rodzaju interwencji medycznej:

1. Leczenie chirurgiczne – sposób żywienia opiera się na zasadach diety łatwo strawnej wysokobiałkowej, w zależności od zgłaszanych objawów może podlegać modyfikacjom. Żywienie okołooperacyjne powinno być zgodne z koncepcją prehabilitacji i protokołem ERAS (protokół współczesnej kompleksowej formuły opieki okołooperacyjnej dla poprawy wyników leczenia).
   Przed operacją:
   – nie zaleca się rutynowego ograniczania podaży błonnika w diecie;
   – za zgodą lekarza zaleca się podaż płynów węglowodanowych na bazie maltodekstryn.
   Po operacji:
   – w celu pobudzenia pracy jelit można zastosować gumy do żucia lub kawę/herbatę;
   – wsparcie żywieniowe zlecane jest w zależności od stanu ogólnego Pacjenta;
   – zaleca się kontrolować poziom witamin B12 oraz D, a także funkcję nerek (kreatynina, eGFR).
2. Chemioterapia – sposób żywienia opiera się na zasadach diety łatwo strawnej wysokobiałkowej, w zależności od zgłaszanych objawów może podlegać modyfikacjom. Najczęstsze powikłania to nudności i/lub wymioty oraz biegunka i/lub zaparcia, jednakże terapia nie jest rutynowym wskazaniem do wprowadzania diety eliminacyjnej – bezlaktozowej, z wyjątkiem pacjentów z udokumentowanymi alergiami lub nietolerancjami pokarmowymi. Przed rozpoczęciem terapii dopęcherzowej BCG należy unikać spożycia płynnych potraw i napojów (pęcherz moczowy powinien pozostać pusty). Bezwzględnie należy unikać spożycia grejpfruta i granatu oraz ich przetworów.
3. Immunoterapia – sposób żywienia opiera się na zasadach diety śródziemnomorskiej wysokobiałkowej, w zależności od zgłaszanych objawów może podlegać modyfikacjom. Skuteczność terapii jest wzmacniania przez zwiększoną podaż błonnika w diecie, którą należy zwiększać stopniowo (w szczególności, gdy do tej pory Pacjent spożywał niewielkie ilości).
4. Radioterapia – sposób żywienia opiera się na zasadach diety łatwo strawnej wysokobiałkowej, w zależności od zgłaszanych objawów może podlegać modyfikacjom. Najczęstsze powikłania to biegunka lub popromienne zapalenie jelit, jednakże terapia nie jest rutynowym wskazaniem do wprowadzania diet eliminacyjnych – bezglutenowa, bezlaktozowa, z wyjątkiem pacjentów z udokumentowanymi alergiami lub nietolerancjami pokarmowymi.
5. Hormonoterapia – sposób żywienia opiera się na zasadach diety śródziemnomorskiej wysokobiałkowej, w zależności od zgłaszanych objawów może podlegać modyfikacjom. Najczęstsze powikłania to zaburzenia metaboliczne i/lub przyrost masy ciała – postępowanie żywieniowe jest zależne od odpowiedzi Pacjenta na prowadzone leczenie. Terapia nie jest rutynowym wskazaniem do eliminacji fitoestrogenów (soja i jej przetwory, ciecierzyca, siemię lniane) w diecie, z wyjątkiem pacjentów z udokumentowanymi alergiami lub nietolerancjami pokarmowymi.

Zalecenia żywieniowe w zależności od towarzyszących dolegliwości:

1. Nudności, wymioty – Nie zaleca się spożywania posiłków w trakcie trwania dolegliwości, natomiast należy uzupełniać płyny – często, w małych ilościach (korzystne działanie wykazuje imbir – herbatka imbirowa lub dodatek do wody). Przy złej tolerancji, w dniu podania CHT należy zaraz po przebudzeniu zjeść wafle ryżowe lub sucharki, a ostatni posiłek należy spożyć godzinę przed planowanym podaniem leku – po podaniu leku należy odczekać minimum 30 minut, natomiast, można popijać wodę mineralną niegazowaną z dodatkiem cytryny lub mięty. Ulgę przynoszą chłodne posiłki, przygotowane przez kogoś bliskiego, podane w przewietrzonym pomieszczeniu.
2. Biegunka – W diecie należy zadbać o podaż produktów zapierających, takich jak: marchwianka, chrupki kukurydziane, kasza manna oraz bogatych w potas i sód, takich jak: pomidory i cukinia bez skórki, morele, banany. Należy uzupełniać płyny – często, w małych ilościach, w tym woda przegotowana i mineralna, napar z jagód, gorzka herbata, napar z hibiskusa, kakao na wodzie, kisiel w płynie, lub dostępne w aptece – doustne produkty nawadniające. Przy zmniejszonych dolegliwościach stopniowo należy wprowadzić: chude produkty mięsne, pieczywo pszenne, chude produkty mleczne; przeciwwskazane są produkty tłuste i pikantne, rośliny strączkowe, surowe warzywa i owoce, produkty zawierające kofeinę i sorbitol.
3. Zaparcia – W codziennym jadłospisie stopniowo należy zwiększać podaż produktów bogatych w błonnik (produkty zbożowe pełnoziarniste, otręby pszenne, warzywa i owoce), początkowo w formie rozgotowanej. Należy zwiększyć pożycie płynów, w tym kompot z suszonych śliwek, napar z rumianku lub kopru włoskiego, naturalna kawa. Na czczo zaleca się kleik z siemienia lnianego.

Zalecenia mogą mieć charakter czasowy lub stały. Indywidualne zalecenia mogą różnić się w zależności od towarzyszących dolegliwości.

Bibliografia
1. Muscaritoli M., Arends J., Bachmann P. i wsp.: ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin. Nutr. 2021, 40(5): 2898–2913.
2. World Cancer Research Found International. Continous Update Project: Cancer Prevention and Survival Summary of Global Evidence on Diet, Weight, Physical Activity & What Increases or Decreases Your Risk of Cancer, 2016.
3. Jann Arends, Patrick Bachmann, Vickie Baracos i wsp.: ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients. Clinical Nutrition 36 (2017) 11-48.
4. Szawłowski A.W., Gromadzka-Ostrowska J., Paluszkiewicz P. i wsp.: Żywienie w chorobach nowotworowych. PZWL, Warszawa 2022, wydanie I.
5. Kłęk S., Jankowski M., Kruszewski W.J. i wsp.: Standardy leczenia żywieniowego w onkologii. Nowotwory Jurnal of Oncology 2015, 65,4, 320-337.